Discours

09-03-2009

Journée d'études armes à sous-munitions


Vooreerst wens ik het Studiecentrum voor Militair Recht en Oorlogsrecht te danken voor de uitnodiging om hier vandaag voor u een inleidende toespraak te mogen houden.

 

De laatste weken stonden de media weer vol bijdrages over de betekenis van ‘zinloos geweld’. De aanleiding was onder andere de vreselijke moorden in het kinderdagverblijf in Dendermonde en het proces over de zogenaamde ‘sigarettenmoord’ op Bart Bonroy. De stille marsen tegen tegen zinloos geweld die in de nasleep van deze misdaden werden georganiseerd, geven onmiskenbaar aan dat dergelijke gebeurtenissen niemand onberoerd laten. Of zoals de burgemeester van Dendermonde het verwoordde ‘we zijn allemaal geraakt door dat mes’. Daden van zinloos geweld raken een samenleving in het diepst haar ziel.

 

Hetzelfde geldt voor het willekeurig leed dat wordt toegebracht door het gebruik van wapens met submunities. Het grote publiek kent deze wapens beter onder de naam ‘clustermunitie’. Ook de zinloze en onrechtvaardige gevolgen van het gebruik van clustermunitie laat weinigen onberoerd. Zo treffen deze wapens niet alleen de slachtoffers zelf, maar bij uitbreiding ook ieder van ons, waar ook ter wereld.

 

De moderne oorlogsverslaggeving hebben het leed veroorzaakt door conflicten, en dus ook door clustermunitie, tot in elke huiskamer gebracht. De relatie tussen Defensie en de media is vaak gespannen. Maar op dit vlak is de bijdrage van de media aan een veiligere wereld onmiskenbaar en onvervangbaar. De verslaggeving over de ongewenste gevolgen van het inzetten van clusterbommen heeft mee een krachtig humanitair appel doen ontstaan, dat aan de basis ligt van de wereldwijde strijd tegen het gebruik van dergelijke wapens.

 

De visuele en geschreven media focussen bij hunverslaggeving in hoofdzaak op de menselijke kant van een conflict. Zo scherpen ze het humanitair appel van hun reportage verder aan. Het is dan ook geen toeval dat tegelijkertijd met de opkomst van de internationale oorlogsverslaggeving, we in het denken over internationaal recht de term ‘human security’ ingang zien vinden.

 

Het veiligheidsbeleid van menig land en internationale instellingen heeft zich de laatste jaren gedeeltelijk verlegd van het verzekeren van de stabiliteit van staten naar ‘human security’. Wanneer de humanitaire rechten van een individu of een volk bedreigd worden, heeft de internationale samenleving de morele verantwoordelijkheid om deze mensen te beschermen.

 

De aandacht voor de gevaren van het gebruik van clusterbommen gaat dus veel verder, veel dieper dan louter de clusterbommen zelf. Het zinloze leed dat deze munitie met zich meebrengt, leidt tot de opbouw van een internationaal maatschappelijk draagvlak voor de tussenkomst van de internationale gemeenschap telkens de basisrechten van mensen bedreigd worden.

 

Daarom ook zijn studiedagen als deze hier vandaag zo belangrijk. Het gaat immers niet alleen over clustermunitie. Het gaat niet alleen over de slachtoffers. Het gaat ook over onze morele humanitaire plicht om elkaar bij te staan in tijden van nood.

 

Mesdames et Messieurs,

 

Le gouvernement fédéral poursuit aussi la lutte contre l’emploi d’armes à sous-munitions. Ainsi, l’accord gouvernemental mentionne expressément que « le gouvernement œuvrera pour l’interdiction de systèmes d’armes à portée indiscriminée ou qui, de manière disproportionnée, provoquent nombre de victimes civiles.”

Ma note de politique générale, la ‘Note d’orientation politique’, que vous avez sans doute toutes et tous lue, reprend de manière explicite ce passage de l’accord gouvernemental.

Tant l’accord gouvernemental que la note d’orientation politique indiquent également la meilleure façon de poursuivre cet objectif. C’est, en premier lieu, par la collaboration. Collaborer entre ministres, services publics, organisations non gouvernementales et tous les autres acteurs concernés, comme c’est d’ailleurs le cas pour cette journée d'étude.

 

La lutte contre les armes à portée indiscriminée ou provoquant, de manière disproportionnée, de nombreuses victimes civiles, voilà une belle étude de cas. C’est un exemple éloquent de la force qui peut émaner d’un appel humanitaire auquel tous les acteurs concernés – aussi petits soient-ils – répondent ensemble.

 

Durant la guerre israélo-libanaise de 2006, les reportages sur les effets dramatiques indésirables de l’emploi des sous-munitions ébranla la population belge et incita les instances compétentes à s’atteler à la tâche.

 

Cette année-là, la Belgique devint le premier pays au monde à interdire par une loi l’emploi de bombes à sous-munitions. Dans le même temps, le département des Affaires étrangères s’employa à rédiger une nouvelle convention qui devait s’attaquer à l’utilisation et aux effets de telles armes. A peine deux ans plus tard, en mai 2008, pas moins de 94 pays apposèrent leur signature au bas d'une convention sur les armes à sous-munitions, la Convention d’Oslo.

 

La Défense elle-aussi a pris ses responsabilités. L’armée belge est depuis des années présente au Liban. Depuis, 1.700.000 kilomètres carrés de terrains ont été nettoyés et 13.300 d’armes à sous-munitions désamorcées. Nous ne saurons heureusement jamais combien de vies ont ainsi été sauvées. Ce que, hélas, nous savons, c’est que cette opération a coûté la vie à quatre de nos militaires belges.

Je me souviens encore très bien où et quand je reçus, en tant que Ministre de la Défense, la nouvelle du décès de l’un d’entre eux. Ce type d’arme touche de façon arbitraire non seulement l’adversaire, mais aussi des civils, des soldats de la paix, des travailleurs humanitaires et ainsi chacun d’entre nous, où que ce soit dans le monde. Elle touche aussi les générations futures, car certaines de ces bombes explosent des décennies après qu’elles ont été lancées.

 

La présence militaire de la Belgique au Liban contribue encore à assurer le climat de sécurité nécessaire pour permettre ainsi à des firmes civiles de se charger du déminage. C’est aussi sur tous les sites ainsi nettoyés que l’occasion est offerte à l’aide internationale – notamment Belge – de construire avec la population locale un nouvel avenir, sûr et florissant.

 

Mais la Défense a fait encore plus. La loi nationale contre les sous-munitions prévoit l’obligation de détruire tous les stocks belges de sous-munitions.

 

Cette manière de s’attaquer au problème des sous-munitions est donc un bel exemple montrant comment un petit pays peut être grand. Le nouveau président américain Obama et son ministre des affaires étrangères Hillary Clinton disent souvent qu’ils veulent à nouveau ‘diriger en montrant l’exemple’. Et bien, dans ce domaine, les grands pays ont l'occasion d'en apprendre beaucoup des petits pays.

 

Mesdames et Messieurs,

 

 

Avant d’entamer effectivement cette journée d’étude sur les armes à sous-munitions, il est peut-être nécessaire de clairement circonscrire le sujet. Je commencerai par définir en quelques mots ce que sont exactement les armes à sous-munitions, puis je ferai le bilan des règles et principes du droit international en vigueur, applicables en cette matière.

 

Une arme à sous-munitions se compose - en gros - de deux éléments.

D’une part, un conteneur, la munition-mère, qui transporte les sous-munitions. Cette munition-mère s’ouvre à une hauteur prévue, ou après un temps donné et disperse les dizaines, voire les centaines de sous-munitions qu’elle contient.

Il y a d’autre part, les sous-munitions. Ces sous-munitions sont conçues pour exploser à un moment donné, ou au contact du sol ou de l’objectif.

 

Je tiens à rappeler que les armes à sous-munitions n’entrent en principe pas dans le champ d’application de la Convention d’Ottawa sur les mines antipersonnelles.

 

Le droit international humanitaire définit déjà toute une série de principes relatifs à la protection des civils qui ne sont pas impliqués dans le conflit armé et à l’utilisation de certaines armes en cas de conflit armé. Ces règles et ces principes doivent être respectés, même en cas de conflit armé. Je pense notamment au principe de la distinction entre combattants et civils, au principe de la proportionnalité, à l’interdiction d’infliger des souffrances inutiles.

 

Les règles du droit international limitent non seulement l’emploi d’armes à sous-munitions mais régissent aussi leur destruction, notamment les règles qui ont trait à la destruction des munitions non explosées. Un document juridique essentiel à cet égard est le Protocole relatif aux restes explosifs de guerre, annexé à la Convention de 1980 sur certaines armes classiques, adopté en 2003. Ce protocole règle même d’échanges d’information entre les états et l’assistance aux victimes en vue de leur réinsertion sociale.

 

Toch is de inwerkingtreding van het Verdrag van Oslo op wapens met submunities van cruciaal belang. Vooreerst is het probleem van clustermunitie nog lang de wereld niet uit. Volgens cijfers van Handicap International werden in de conflicten van de voorbije decennia in totaal minstens 440 miljoen stuks submunitie afgevuurd. Tussen 22 en 132 miljoen daarvan ontploften niet bij impact en vormen een gevaar voor de bevolking.

 

Daarom blijft het een noodzaak om het gebruik van wapens met submunitie met specifieke verdragsrechtelijke regelgeving aan banden te leggen. Het Verdrag van Oslo regelt daarenboven ook de afbouw en vernietiging van bestaande voorraden. Bijna 75 landen beschikken vandaag nog over dergelijke voorraden, waarvan een groot deel van de wapens meer dan 20 jaar oud zijn. Daarenboven wordt de transfer van clusterbommen onmogelijk gemaakt. Last but no least, bevat het Verdrag belangrijke nieuwe en verregaande bepalingen op het vlak van de reïntegratie van de slachtoffers in de samenleving.

 

Dames en heren,

 

 

De strijd tegen de clustermunitie is echter nog lang niet ten einde.

Zo treedt het Verdrag van Oslo pas in werking na de ratificatering door de 30e verdragsstaat. Tot op heden ratificeerden slechts 4 landen dit Verdrag. Ook België moet het hele ratificatieproces doorheen alle parlementen die ons land rijk is nog doorlopen. Het departement Buitenlandse Zaken heeft dus nog heel wat werk op de plank.

 

Het departement Defensie op haar beurt is nog steeds actief op het vlak van ontmijning van onder andere clustermunitie in Libanon en Afghanistan.

 

Ook deze studiedag toont aan dat de strijd tegen clustermunitie nog niet ten einde is. Het belang van een dag als deze mag niet onderschat worden. De strijd tegen clustermunite gaat zelfs over veel meer dan de opruiming van clustermunitie alleen.

 

Het gaat ook over de veiligheid van onze soldaten in operaties.

Het gaat ook over de kansen op wederopbouw en ontwikkelingssamenwerking.

Het gaat ook over een hernieuwde samenwerking tussen overheidsdepartementen en niet-gouvernementele organisaties.

Het gaat ook over hoe een klein land groot kan zijn ‘by leading through example’.

Het gaat ook over het versterken van het maatschappelijk draagvlak voor het opnemen van onze verantwoordelijkheid voor vrede en veiligheid waar ook ter wereld.

Daar gaat het allemaal vandaag over.

 

Daar mag het Studiecentrum voor Militair Recht en Oorlogsrecht fier op zijn.

Daar mag u allen fier op zijn.

Daar willen we vandaag en morgen samen verder aan blijven bouwen.

 

 

Ik dank u.

 

- enkel het gesproken woord telt -


< Message précédent